Pałac Branickich to najcenniejszy zabytek Białegostoku i jedna z najlepiej zachowanych magnackich rezydencji z epoki saskiej. Nazywany „Polskim Wersalem”, stanowi perłę późnobarokowej architektury w Polsce. Dziś mieści się tutaj Uniwersytet Medyczny, który łączy funkcje edukacyjne z rolą centrum kulturalnego miasta.
Historia pałacu – od drewnianego dworu do magnackiej siedziby
Historia pałacu sięga XVI wieku, gdy na tym terenie stał drewniany dwór Mikołaja Raczkowicza. Po jego śmierci dobra przejął Piotr Wiesiołowski, który zlecił budowę murowanego zamku w stylu gotycko-renesansowym z fosą i umocnieniami. Przełomowy moment nastąpił, gdy zamek trafił do rodu Branickich. Stefan Mikołaj Branicki w latach 1691-1697 zlecił Tylmanowi z Gameren przebudowę obronnego zamku na reprezentacyjny pałac barokowy.
Pałac jako centrum życia kulturalnego
Pałac stał się centrum polityki i kultury. Gościli tu królowie Polski, August II i August III, przyszły król Stanisław August Poniatowski, cesarz Józef II Habsburg oraz król Francji Ludwik XVIII. Działały tu teatr, orkiestra dworska i balet. W 1754 roku hetman założył pierwszą w Polsce szkołę wojskową: Wojskową Szkołę Budownictwa i Inżynierii.
Trudne lata zaborów i wojen światowych
Po śmierci hetmana w 1771 roku pałac przejął car Aleksander I. Rozpoczęła się grabież – wywieziono wyposażenie, drzewa z ogrodów i ponad dwadzieścia rzeźb do Petersburga. W 1826 roku skuto rzeźby z attyki i zlikwidowano barokowe ornamenty. I wojna światowa nie przyniosła większych szkód, ale 1944 rok był tragiczny. Niemcy zniszczyli 70% pałacu, a resztę dobiła Armia Czerwona.
Rekonstrukcja pałacu Branickich po wojnie
Pałac odbudowano w latach 1946-1960 pod kierunkiem inż. Stanisława Bukowskiego i Władysława Paszkowskiego. Pośpiech prac nie pozwolił na pełną dokumentację, więc rekonstrukcja wnętrz nie jest całkowicie wierna oryginałowi.
Uniwersytet Medyczny w Białymstoku – pałac Branickich
Od 1950 roku właścicielem jest Uniwersytet Medyczny w Białymstoku. Uczelnia prowadzi systematyczne prace konserwatorskie. W 2006 roku przywrócono na bramie herb Branickich Gryf, a w 2011 roku ukończono rekonstrukcję Pawilonu pod Orłem.
Ogrody w pałacu Branickich – kiedy je można odwiedzić?
Ogrody urządzono na wzór francuski z elementami szkoły wersalskiej. Prace rozpoczęto w latach 30. XVIII wieku. Zachował się podział na ogród górny i dolny z systemem wodnym. Główna aleja prowadzi od pałacu do trzyarkadowego mostu. Wzdłuż niej urządzono osiem bukszpanowych parterów haftowych. W 1752 roku ustawiono kolekcję około 200 rzeźb Jana Chryzostoma Redlera. Obecnie pozostało 18 figur, w tym dwa sfinksy i 16 postaci z mitologii antycznej. Ogród można odwiedzić:
- 1 kwietnia – 30 września: 6:00-24:00.
- 1 października – 31 marca: 6:00-22:00.
Wydarzenia kulturalne w pałacu
Na dziedzińcu odbywają się koncerty znanych artystów, festiwale muzyczne i spektakle teatralne. Występowali tu m.in. Ania Wyszkoni, Patrycja Markowska, Andrzej Piaseczny, IRA, Golec uOrkiestra i Caro Emerald. Uniwersytet natomiast organizuje Noc Muzeów, Dni Otwarte, Podlaski Festiwal Nauki i Sztuki oraz Europejskie Dni Dziedzictwa.
Ciekawostki o Pałacu Branickich
Poniżej parę ciekawych faktów dotyczących historii Pałacu Branickich:
- 2020: NBP wyemitował monetę 5 zł z wizerunkiem pałacu.
- 2022: Poczta Polska wydała znaczek pocztowy (3,60 zł).
- 2009: Odkrycia archeologiczne – kafle, ceramika, monety.
- XVIII wiek: Przebywała tu poetka Elżbieta Drużbacka.
- 2011: Odtworzono jedyną w Polsce altanę-wolierę z orłem.
Podsumowanie: pałac wart odwiedzenia
Pałac Branickich to wyjątkowe miejsce łączące historię z nowoczesnością. Jego burzliwa przeszłość, piękna architektura i malownicze ogrody czynią go obowiązkowym punktem na turystycznej mapie Podlasia i całej Polski.
Źródła:
- Pałac Branickich, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku, https://www.umb.edu.pl/palac_branickich, [dostęp 20.06.2025],
- Pałac Branickich w Białymstoku – Atrakcje Podlasia, Hasające Zające, https://hasajacezajace.com/palac-branickich-bialystok, [dostęp 20.06.2025],
- Zespół Pałacowo-Parkowy Branickich, Info Białystok, http://www.info.bialystok.pl/palac_branickich/historia/obiekt.php, [dostęp 20.06.2025],
- Pałac Branickich w Białymstoku, Wikipedia, https://pl.wikipedia.org/wiki/Pałac_Branickich_w_Białymstoku, [dostęp 20.06.2025].
